Opinie · Redactie Belastingspiegel · 1 oktober 2026

Gebruik AI om beleid door te rekenen, niet om speeches te schrijven

Ministeries, Kamerleden en partijen gebruiken AI steeds vaker. Vooral om teksten te schrijven: speeches, persberichten, Kamervragen. Dat is zonde. De grootste winst zit niet in mooiere woorden, maar in betere keuzes.

Waarom we dit doen

Het kabinet moet miljarden vinden voor defensie, zorg en de reparatie van box 3. Het kiest voor een belastingverhoging die je niet op je loonstrook ziet, voor een bijna-halvering van de vrijstelling voor spaarders en voor een lager tarief voor wie dividend uit de eigen bv haalt. Of dat de beste keuze is, kan bijna niemand beoordelen. De rekenmodellen zijn ingewikkeld, de stukken zijn honderden pagina's lang en een alternatief laten doorrekenen duurt weken.

Daardoor gaat het debat over wie de beste oneliner heeft, niet over wie het beste plan heeft. Belastingspiegel wil dat omdraaien: laat iedereen zien wat de plannen voor hem of haar betekenen, laat zien wie hoeveel betaalt, en geef ruimte aan betere ideeën.

Wat AI wél zou moeten doen

1. Doorrekenen in minuten in plaats van weken

Maak de rekenmodellen voor belastingen en koopkracht openbaar als open-source software. Met AI erbovenop kan elk Kamerlid, elke journalist en elke burger een amendement direct doorrekenen: wat levert het op, wie gaat erop vooruit, wie achteruit? Onze rekenhulp is een klein voorbeeld van hoe dat kan werken.

2. Het eerlijkste pakket zoeken

Geef een doel ("vind €5 miljard") en randvoorwaarden ("lage en middeninkomens niet erop achteruit, tekort onder 3%"). Laat de computer duizenden combinaties van maatregelen doorrekenen en de beste opties naast elkaar zetten. De politiek kiest, maar uit een veel beter menu.

3. Een scorebord voor elke belastingkorting

Nederland geeft in 2027 zo'n €186 miljard uit via fiscale regelingen. Volgens de Algemene Rekenkamer zijn 53 daarvan, samen goed voor €85 miljard, negatief beoordeeld. Laat ze elk jaar automatisch doorlichten: wat kost het, wie profiteert, wordt het doel gehaald? Regelingen die achterlopen met hun evaluatie of hun doel missen, gaan vanzelf op de agenda.

4. Wetten testen vóór de invoering

Box 3 laat zien hoe duur het is als een wet niet uitvoerbaar blijkt: miljarden aan gemiste opbrengst en jaren onzekerheid. Test nieuwe wetsvoorstellen vooraf op samenloop met bestaande regels, uitvoerbaarheid bij de Belastingdienst en onbedoelde effecten voor specifieke groepen.

5. Burgerinspraak op schaal

In Taiwan doen honderdduizenden mensen mee aan beleid via platforms als vTaiwan en Pol.is. AI vat samen waar brede steun voor is, ook tussen groepen die het meestal oneens zijn. Het parlement moet erop reageren. Onze Burgerstem is een eerste stap.

6. Minder achterstanden, meer menselijk contact

De Belastingdienst heeft grote achterstanden, bijvoorbeeld bij bezwaren en het herstel in box 3. AI kan dossiers voorbereiden en standaardwerk overnemen, zodat medewerkers meer tijd hebben voor mensen die echt hulp nodig hebben.

Spelregels: lessen uit de Toeslagenaffaire

Algoritmes bij de overheid hebben in Nederland grote schade aangericht. Duizenden ouders werden onterecht als fraudeur behandeld. AI in beleid kan daarom alleen met harde waarborgen:

1. Mensen beslissen. AI rekent en zet opties naast elkaar; politici en ambtenaren nemen besluiten en zijn er verantwoordelijk voor.
2. Alles openbaar. Modellen, aannames en code zijn open source en staan in het Algoritmeregister.
3. Geen profilering. Nooit risicoselectie op afkomst, nationaliteit of andere kenmerken die tot discriminatie leiden.
4. Uitlegbaar. Elke uitkomst is na te rekenen en in gewone taal uit te leggen.
5. Onafhankelijk toezicht. De Autoriteit Persoonsgegevens en de Algemene Rekenkamer controleren de inzet.
6. Privacy eerst. Rekenen met geanonimiseerde of synthetische data waar het kan.

Wat we vragen

Aan politici: gebruik de technologie om beter beleid te maken, niet om slechter beleid beter te verkopen. Publiceer je rekenmodellen. Laat alternatieven doorrekenen voordat je ze wegstemt.

Aan iedereen: reken uit wat de plannen voor jou betekenen, bekijk de alternatieven en laat je stem horen.